Walidacja to proces, w którym oficjalnie potwierdzisz swoje doświadczenie i kompetencje niezależnie od sposobu uczenia się. To jeden z kluczowych elementów systemu kwalifikacji w Polsce, ale też za granicą. Co ciekawe, cel walidacji jest ten sam, jednak zasady weryfikowania i certyfikowania osoby, która chce zdobyć kwalifikacje poza formalną edukacją, mogą się różnić w zależności od kraju. Z pewnością warto przyjrzeć się francuskiemu systemowi VAE.
Punkt wyjścia i umocowanie w przepisach
VAE, czyli walidacja efektów uczenia się uzyskanych poza systemem formalnym (fr. validation des acquis d’experience), to system, dzięki któremu można we Francji potwierdzić kompetencje zawodowe. Tradycja oficjalnego uznawania we Francji doświadczenia sięga lat 30. XX wieku. Wówczas mechanizm ten pozwalał na zdobycie państwowego dyplomu inżyniera bez przechodzenia przez formalną ścieżkę kształcenia (ustawa z 10 lipca 1934 r.).
Dostęp do walidacji w systemie VAE jest prawem każdego obywatela, zapisanym w kodeksie pracy i kodeksie edukacji. VAE pozwala na oficjalne uznanie doświadczenia zawodowego i pozazawodowego pozostającego w bezpośrednim związku z kwalifikacją, o którą zabiega kandydat.
Co ciekawe, w ustawie zapisano tylko jeden warunek formalny. Aby bowiem przystąpić do walidacji, kandydat musi wykazać co najmniej roczny staż pracy[1]. Staż ten to suma okresów działalności w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu, doliczane są również szkolenia zrealizowane w środowisku zawodowym oraz praca w ramach umów zlecenia czy o dzieło[2]. Działalność musi pozostawać w bezpośrednim związku z tematyką i obszarem kwalifikacji, o którą zabiega kandydat.
Co jest najważniejsze w VAE?
Walidacja we francuskim systemie VAE pozwala na uzyskanie wszystkich dyplomów, tytułów zawodowych i certyfikatów kwalifikacji CQP (certyfikat kwalifikacji zawodowej, fr. certificats de qualifications professionnelles) wpisanych do rejestru RNCP (francuska baza danych, fr. Répertoire national des certifications professionnelles). VAE to jedyny mechanizm pozwalający na oficjalne uznanie kompetencji bez przechodzenia przez formalną ścieżkę kształcenia zawodowego na poziomie licealnym i studiów wyższych, ustawicznego lub w formie kształcenia naprzemiennego (fr. apprentissage). Uzyskany certyfikat jest więc tożsamy z odpowiednim dokumentem otrzymanym w drodze kształcenia formalnego i daje takie same uprawnienia.
Jak to działa? Ogólne zasady VAE
Walidacja w systemie VAE składa się z 5 etapów. Osoba, która stara się zdobyć w ten sposób kwalifikację, musi:
- Uzyskać informację na temat walidacji w dziale HR danego podmiotu, w ministerstwach zajmujących się kwalifikacją lub w instytucji finansującej walidację.
- Wybrać odpowiednią kwalifikację na podstawie indywidualnego bilansu kompetencji (z pomocą działu HR lub instytucji zajmującej się walidacją).
- Następnie musi ona skompletować dossier, które podsumowuje zdobyte przez nią doświadczenie. Od jego zawartości zależy przejście do kolejnego etapu procesu VAE.
- Na tym etapie taka osoba musi uzyskać akceptację projektu, w zależności od tego, czy:
a. VAE przeprowadza się z inicjatywy zainteresowanej osoby (VAE indywidualne) – wtedy ma prawo do specjalnego urlopu VAE (maksymalnie 3 dni) oraz dofinansowania,
lub
b. VAE zainicjowane jest przez przedsiębiorstwo (VAE zbiorowe), zależy od zgody pracownika na udział w walidacji oraz wpisu VAE do planu szkolenia w przedsiębiorstwie. - Ostatni etap to walidacja. Kandydat prezentuje przed komisją (tzw. jury VAE) swoje dossier. Jury składa się z co najmniej dwóch członków. Te osoby muszą legitymować się co najmniej 5-letnim doświadczeniem w zawodzie, w którym kandydat pragnie uzyskać walidację, oraz być aktywne zawodowo co najmniej pięć lat, zanim stały się częścią komisji. Komisja może wydać dyplom potwierdzający pełną kwalifikację lub dyplom potwierdzający tylko część kwalifikacji (walidacja częściowa). Jury VAE może również nie uznać doświadczenia kandydata. Jeżeli dana osoba przejdzie walidację częściową, ale chce mieć pełną kwalifikację, ma pięć lat na zdobycie dodatkowej wiedzy (np. dzięki szkoleniom) lub nowych umiejętności (dzięki doświadczeniu zawodowemu).
Jak państwo wspiera pracownika w procesie walidacji?
Pracownik, który planuje podnieść swoje kompetencje, ma prawo do dodatkowego urlopu – ustawa gwarantuje maksymalnie 3 dni robocze (art. od L 6422-1 do L 6422-10 francuskiego kodeksu pracy). Urlop ten pozwala przygotować się i wziąć udział w egzaminie walidacyjnym.
Każdej osobie przystępującej do VAE przysługuje wsparcie. Kandydat otrzymuje pomoc w skompletowaniu dossier, w przygotowaniu się do wystąpienia przed jury, a także po egzaminie – jeśli uzyska walidację częściową. Formy tego wsparcia są różne – taka osoba może wziąć udział w warsztatach, indywidualnych spotkaniach z konsultantem, rozmowach on-line itp.
Francja pomaga też kandydatom finansowo. Pracownik ma osobiste konto szkoleniowe – CPF (franc. compte personnel de formation) – z którego może opłacić VAE. W marcu 2014 roku wprowadzono roczny system zbierania punktów szkoleniowych, a we wrześniu 2018 roku zmieniono zasady – wdrożono system, w którym pracodawcy bezpośrednio dofinansowują indywidualne konta CPF (ustawa z 5 września 2018 – Pour la liberté de chosir son avenir professionnel). CPF przysługuje każdej osobie, która pracuje w wymiarze co najmniej 1/2 etatu. Pracodawca przekazuje co roku 500 euro na konto edukacyjne pracownika, który może wykorzystać tę kwotę na kształcenie lub walidację w ramach VAE. Warto jednak pamiętać, że zasady funkcjonowania CPF dla pracowników sektorów prywatnego i publicznego nieco się różnią.
Korzyści, które niesie VAE
Dzięki VAE pracownik może przekształcić kompetencje zawodowe w dyplom. Jeśli taka osoba pomyślnie zakończy wszystkie etapy VAE, będzie mogła legitymować się uznaną kwalifikacją zawodową, którą zdobyła niezależnie od początkowego poziomu wykształcenia lub kompetencji. Taka kwalifikacja może wspierać awanse i inne pozytywne zmiany w pracy.
VAE jest też elementem polityki HR, a dla przedsiębiorstwa może być istotnym czynnikiem podnoszenia konkurencyjności firmy. Pozwala precyzyjnie rozpoznać umiejętności i kompetencje pracowników, przygotowuje ich do transformacji zachodzących na rynku i w sposobie wykonywania danego zawodu. System VAE ułatwia również dostosowanie oferty i programu szkoleń (wewnętrznych i zewnętrznych) do potrzeb pracowników.
Na koniec warto podkreślić, że kwalifikację zawodową wpisaną do RNCP można zdobyć zarówno w wyniku przejścia cyklu kształcenia w edukacji formalnej, jak i dzięki walidacji doświadczenia zawodowego w systemie VAE. Proces walidacji jest możliwy w kraju, ale i w każdej ambasadzie francuskiej na świecie.
Kilka słów podsumowania
Analiza doświadczeń różnych krajów pozwala poznać inne rozwiązania i perspektywy. Różnice między systemami kwalifikacji wynikają często z uwarunkowań historycznych albo kulturowych. Nie oznacza to jednak, że procesy czy instrumenty wypracowane na określonym gruncie nie znajdą zastosowania w innych okolicznościach. Warto rozważyć, czy francuski proces walidacji nie jest narzędziem systemu kwalifikacji, które może być skuteczne również w innych krajach.
Mechanizm walidacji VAE uznawany jest bowiem za jeden z najbardziej zaawansowanych w Europie pod względem identyfikacji, ewaluacji i walidacji kompetencji uzyskanych w wyniku doświadczenia zawodowego zdobytego na drodze pozaformalnej i nieformalnej[3]. Wiedza i doświadczenie zdobyte poza systemem edukacji są we Francji wartościowym składnikiem życiorysu zawodowego każdego pracownika. Państwo wspiera oficjalne potwierdzanie takich kwalifikacji w procesie VAE, a tym samym wpływa na dobrostan obywatela i jego sytuację na rynku pracy.
[1] Wymóg formalny minimum 3 lat doświadczenia zawodowego pozostającego w bezpośrednim związku z kwalifikacją został zmniejszony do roku. Natomiast nadal nie ma żadnego wymogu dotyczącego liczby lat ogólnego doświadczenia zawodowego. Ostatnio był wymagany okres 3 lat.
[3] M. Hunin, E. Kluczyńska (2014). Ekspertyza dotycząca finansowych aspektów funkcjonowania i rozwoju systemów kwalifikacji w wybranych krajach europejskich. Warszawa.